ॐअध्याय 6श्लोक 23
Chapter 6 • Verse 23

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम्।

स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा॥ २३॥

taṁ vidyād duḥkha-saṁyoga-viyogaṁ yoga-saṁjñitam |

sa niścayena yoktavyo yogo'nirviṇṇa-cetasā || 23 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तम् (tam)=त्यस अवस्थालाई•विद्यात् (vidyāt)=जान्नुपर्दछ•दुःख-संयोग-वियोगम् (duḥkha-saṁyoga-viyogam)=दुःखको संयोगबाट पूर्ण वियोग (दुःखको जरा नै काटिएको अवस्था)•योग-सञ्ज्ञितम् (yoga-saṁjñitam)=वास्तविक 'योग' नाम दिइएको छ•सः (saḥ)=त्यस•निश्चयेन (niścayena)=दृढ निश्चयका साथ•योक्तव्यः (yoktavyaḥ)=अभ्यास गर्नुपर्दछ•योगः (yogaḥ)=योगको•अनिर्विण्ण-चेतसा (anirviṇṇa-cetasā)=उत्साहहीन नभएको (कहिले पनि हरेस नखाने वा निराश नहुने) चित्तद्वारा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— दुःखसँगको सम्पूर्ण संयोगको पूर्ण वियोग (सम्बन्धविच्छेद) हुनुलाई नै वास्तविक 'योग' भनिन्छ भनी जान्नुपर्दछ। त्यसकारण कहिल्यै हरेस नखाने, निराश नहुने उत्साही चित्त र अटल दृढ निश्चयका साथ यस योगको निरन्तर अभ्यास गर्नुपर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

दुःखसंयोगवियोग: गीतामा योगको अन्तिम परिभाषा

श्लोक २०, २१, २२ र २३ मिलेर बनेको समाधि-चतुष्टयको यो ऐतिहासिक समापन हो। साधारण मानिसहरू योगलाई कुनै वस्तुसँग जोड्नु मान्छन् (आत्मा र परमात्माको योग)। तर श्रीकृष्ण यहाँ क्रान्तिकारी परिभाषा दिनुहुन्छ— योग भनेको वास्तवमा 'वियोग' हो! केबाट वियोग? 'दुःख-संयोग-वियोगम्' — दुःख, पीडा, हीनताबोध र निराशासँग मानिसको जुन अज्ञानतापूर्ण सम्बन्ध गाँसिएको छ, त्यो सम्बन्धलाई सदाका लागि तोडिदिनु नै योग हो! र यो महान् योग प्राप्त गर्न श्रीकृष्णले दुईवटा सर्तहरू राख्नुभएको छ: १. निश्चयेन — दृढ, अटूट संकल्प। २. अनिर्विण्णचेतसा — मनमा कहिल्यै निराशा, डिप्रेसन वा थकान आउन नदिनु; जतिसुकै असफलता आए पनि फेरि उठेर अघि बढ्ने अदम्य धैर्य।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

हरेस नखाने अदम्य धैर्य (Grit & Resilience): दुःखबाट स्थायी मुक्ति

ध्यान गर्दा सुरुमा मन लाग्दैन, विचारहरू झन् धेरै आउँछन्, असफलता मिल्छ: - कमजोर मन भएको मानिस केही दिनमै निराश हुन्छ र भन्छ— "यो ध्यान मबाट हुँदैन।" - तर श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— 'अनिर्विण्णचेतसा' (Never give up)! - जसरी एउटा सानो चराले समुद्र सुकाउने दृढ संकल्प लिएर चुच्चोले पानी उबाउन थाल्यो र अन्ततः गरुडले आएर सहयोग गर्‍यो, त्यसरी नै जब साधकले कहिल्यै हरेस नखाने धैर्य देखाउँछ, तब ईश्वरको कृपा स्वतः ओइरिन्छ। दुःखसँगको नाता तोड्नुहोस् र दृढ निश्चयका साथ आफ्नो जीवनको रूपान्तरणमा लाग्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

कठिनाइ वा असफलता आउँदा कहिल्यै निराश नहुनुहोस्। अटल दृढ निश्चय र निरन्तर उत्साहका साथ आफ्नो साधना र कर्तव्यमा लागिरहनुहोस्।