ॐअध्याय 6श्लोक 25
Chapter 6 • Verse 25

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया।

आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥ २५॥

śanaiḥ śanair uparamed buddhyā dhṛti-gṛhītayā |

ātma-saṁsthaṁ manaḥ kṛtvā na kiñcid api cintayet || 25 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

शनैः शनैः (śanaiḥ śanaiḥ)=बिस्तारै-बिस्तारै, धैर्यपूर्वक कदम-कदम गरेर•उपरमेत् (uparamet)=शान्ति वा उपराम प्राप्त गर्नुपर्दछ•बुद्ध्या (buddhyā)=विवेकयुक्त बुद्धिद्वारा•धृति-गृहीतया (dhṛti-gṛhītayā)=धैर्य धारण गरेको•आत्म-संस्थम् (ātma-saṁstham)=आफ्नै आत्मामा पूर्ण स्थिर•मनः (manaḥ)=मनलाई•कृत्वा (kṛtvā)=बनाएर•न (na)=हुँदैन•किञ्चित् (kiñcit)=केही पनि•अपि (api)=पनि•चिन्तयेत् (cintayet)=अन्य सांसारिक चिन्तन गर्नु।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— धैर्य धारण गरेको विवेकयुक्त बुद्धिद्वारा साधकले बिस्तारै-बिस्तारै (शनैः शनैः) मनलाई पूर्ण शान्त बनाउनुपर्दछ; र मनलाई केवल आफ्नै आत्मामा निश्चल रूपले स्थिर गरेर अन्य कुनै पनि सांसारिक कुराको चिन्तन गर्नु हुँदैन।

महाभारतको परिस्थिति

शनैः शनैः: ध्यानमा हतार होइन, धैर्यको आवश्यकता

श्रीकृष्णले यहाँ ध्यानको सबैभन्दा ठूलो मन्त्र दिनुभएको छ— 'शनैः शनैः' (बिस्तारै-बिस्तारै)! मानिसहरू सोच्छन् कि आज ध्यान सुरु गरेपछि भोलि नै मन पूर्ण शान्त भइहाल्नुपर्छ। जब मन शान्त हुँदैन, उनीहरू निराश हुन्छन्। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ— हजारौं वर्षदेखि संसारमा भट्किएको मनलाई एकै दिनमा वशमा ल्याउन सकिँदैन! यसका लागि धृति (धैर्य) चाहिन्छ। जसरी जङ्गली हात्तीलाई तालिम दिन माउतेले धेरै महिना धैर्यपूर्वक बिस्तारै-बिस्तारै सिकाउँछ, त्यसरी नै मनलाई पनि धैर्यपूर्वक कदम-कदम गरेर आत्मामा स्थिर गराउनुपर्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

धैर्य नै साधनाको साँचो हो: एकै रातमा चमत्कारको आशा नगर्नुहोस्

आधुनिक मानिसमा धैर्यको चरम अभाव छ: - हामीलाई तत्काल नतिजा चाहिन्छ। तर मानसिक रूपान्तरण रातारात हुने कुरा होइन। - जब विचारहरू आउँछन्, आत्तिएर ध्यान नछोड्नुहोस्; न त मनसँग जबर्जस्ती लड्नुहोस्। - धैर्यवान् बुद्धिले बिस्तारै-बिस्तारै मनलाई सम्झाउनुहोस् र फेरि आफ्नै भित्री शान्तिमा फर्काउनुहोस्। निरन्तरता र धैर्यले ढुङ्गामा पनि पानीको थोपाले प्वाल पारेझैं चञ्चल मनलाई पनि अन्ततः पूर्ण शान्त बनाउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :

ध्यान गर्दा हतार नगर्नुहोस्। धैर्य धारण गरेर बिस्तारै-बिस्तारै मनलाई शान्त पार्नुहोस् र आत्मामा स्थिर रहनुहोस्।