ॐअध्याय 6श्लोक 29
Chapter 6 • Verse 29

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥ २९॥

sarva-bhūta-stham ātmānaṁ sarva-bhūtāni cātmani |

īkṣate yoga-yuktātmā sarvatra sama-darśanaḥ || 29 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सर्व-भूत-स्थम् (sarva-bhūta-stham)=सम्पूर्ण प्राणीहरूभित्र विद्यमान रहेको•आत्मानम् (ātmānam)=आफ्नै आत्मा (परमात्मा) लाई•सर्व-भूतानि (sarva-bhūtāni)=र सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई•च (ca)=पनि•आत्मनि (ātmani)=आफ्नै आत्माभित्र समाहित•ईक्षते (īkṣate)=देख्दछ वा साक्षात्कार गर्दछ•योग-युक्त-आत्मा (yoga-yuktātmā)=ध्यानयोगमा स्थित भएको साधकले•सर्वत्र (sarvatra)=सबै ठाउँमा, सबै परिस्थितिमा•सम-दर्शनः (sama-darśanaḥ)=समान दृष्टि राख्ने योगीले।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ध्यानयोगमा स्थित भएको र सर्वत्र समदृष्टि राख्ने योगीले सम्पूर्ण प्राणीहरूभित्र आफ्नै आत्मालाई देख्दछ र आफ्नै आत्माभित्र सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई समाहित भएको साक्षात्कार गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

सर्वत्र समदर्शन: सम्पूर्ण सृष्टिमा आफैँलाई देख्नु

यो श्लोक गीताको सर्वोच्च अद्वैत र विश्वप्रेमको शिखर हो। कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा अर्जुनले आफ्ना र शत्रुलाई अलग-अलग देखेर शोक गरिरहेका थिए। श्रीकृष्ण अर्जुनको त्यो क्षुद्र दृष्टि बदल्न भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! योगी त्यो हो जसले देख्छ कि जो मभित्र छ, त्यही भीष्मभित्र छ, त्यही द्रोणभित्र छ, त्यही कर्णभित्र छ, र त्यही कमिलाभित्र पनि छ! जब सबै प्राणीहरू तिम्रै आत्माका अंश हुन् भने, तिमी कसलाई घृणा गर्छौ र कसको पक्षपात गर्छौ?" महाभारतमा व्यासजी भन्नुहुन्छ— "आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्" अर्थात् आफूलाई अप्रिय लाग्ने व्यवहार अरू कसैलाई पनि नगर; किनभने अरू कोही छैन, सबै तिम्रै आत्मा हुन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

विभाजनको अन्त्य: विश्वबन्धुत्वको वास्तविक अनुभूति

जबसम्म हामी मानिसहरूलाई जात, देश, धर्म, भाषा वा विचारका आधारमा 'आफ्ना' र 'बिरानो' मा बाँड्छौं, तबसम्म संसारमा युद्ध र मनमा अशान्ति रहिरहन्छ: - तर जब तपाईंले बुझ्नुहुन्छ कि जो चेतना मभित्र सास फेरिरहेको छ, त्यही चेतना अगाडिको मानिसमा पनि छ— तब घृणाको कुनै ठाउँ नै बाँकी रहँदैन। - अरूको सफलतामा तपाईं आफ्नै सफलता देख्नुहुन्छ, र अरूको पीडामा तपाईं आफ्नै आँसु देख्नुहुन्छ। यो 'समदर्शन' नै प्रेम र शान्तिको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो।
व्यावहारिक सूत्र :

सबै प्राणीहरूमा आफ्नै आत्माको दर्शन गर्नुहोस्। आफूलाई जस्तै अरूलाई पनि प्रेम र सम्मान गर्नुहोस्।