अध्याय 6श्लोक 30
Chapter 6 • Verse 30

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥ ३०॥

yo māṁ paśyati sarvatra sarvaṁ ca mayi paśyati |

tasyāhaṁ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati || 30 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यः (yaḥ)=जो भक्त वा ज्ञानीलेमाम् (mām)=म परमात्मालाईपश्यति (paśyati)=देख्दछसर्वत्र (sarvatra)=सबै प्राणी र वस्तुहरूमा सर्वत्रसर्वम् (sarvam)=र सम्पूर्ण चराचर जगतलाईच (ca)=पनिमयि (mayi)=मभित्र नै समाहित भएकोपश्यति (paśyati)=देख्दछतस्य (tasya)=उसका लागिअहम् (aham)=न (na)=कहिल्यै पनि हुँदिनँप्रणश्यामि (praṇaśyāmi)=अदृश्य वा हराउने (टाढा हुने)सः (saḥ)=र ऊच (ca)=पनिमे (me)=मेरो दृष्टिबाटन (na)=कहिल्यै हुँदैनप्रणश्यति (praṇaśyati)=टाढा वा ओझेल।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जसले मलाई सर्वत्र (सम्पूर्ण प्राणी र वस्तुहरूमा) देख्दछ र सम्पूर्ण जगतलाई मभित्र नै समाहित भएको देख्दछ, उसका लागि म कहिल्यै अदृश्य (टाढा) हुँदिनँ, र ऊ पनि मेरो दृष्टिबाट कहिल्यै ओझेल वा टाढा हुँदैन।

महाभारतको परिस्थिति

परमात्माको शाश्वत साथ: म तिमीबाट कहिल्यै टाढा छैन

यो श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वाधिक हृदयस्पर्शी र आत्मीय आश्वासन हो। महाभारतमा द्रौपदीले जब सभामा आफ्ना पाँचै पति, भीष्म र द्रोण सबैबाट आशा त्यागेर दुवै हात उठाएर 'हे कृष्ण, द्वारकानाथ!' भन्दै पुकारिन्, तब श्रीकृष्ण तत्काल प्रकट भएर अक्षय वस्त्र बनिदिनुभयो। किनभने द्रौपदीका लागि श्रीकृष्ण बाहिर कतै टाढा थिएनन्; उनी श्रीकृष्णमै समर्पित थिइन्। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही प्रेमपूर्ण आश्वासन दिनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी आफूलाई युद्धको आँधीमा कहिल्यै एक्लो नसम्झ! यदि तिमी मलाई सर्वत्र देख्छौ भने म तिमीबाट एक क्षण पनि टाढा हुन सक्दिनँ, र तिमी पनि मबाट कहिल्यै छुट्न सक्दैनौ।" यो भक्त र भगवान्‌को अमर मिलनको उद्घोष हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

एक्लोपनको अन्त्य: परमात्मा सधैँ साथमा हुनुहुन्छ

मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो मानसिक पीडा 'म एक्लो छु, मलाई कसैले माया गर्दैन, म असहाय छु' भन्ने भावना हो: - तर यो श्लोकले त्यो एक्लोपनलाई समूल मेटाइदिन्छ। - जब तपाईं रुख, पात, हावा, पानी, तारा र मानिसहरू सबैमा ईश्वरीय चेतना देख्न थाल्नुहुन्छ, तब तपाईं कहिल्यै एक्लो हुनुहुन्न। - ब्रह्माण्डको परम मालिक सधैँ तपाईंसँग, तपाईंकै साथमा, तपाईंकै हृदयमा हुनुहुन्छ। यो विश्वासले मानिसलाई संसारको कुनै पनि संकटको अगाडि महापराक्रमी र निर्भय बनाउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :

कहिले पनि आफूलाई एक्लो र असहाय नसम्झनुहोस्। परमात्मालाई सर्वत्र देख्ने प्रयास गर्नुहोस्; उहाँ सधैँ तपाईंसँगै हुनुहुन्छ।