ॐअध्याय 6श्लोक 32
Chapter 6 • Verse 32

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।

सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥ ३२॥

ātmaupamyena sarvatra samaṁ paśyati yo'rjuna |

sukhaṁ vā yadi vā duḥkhaṁ sa yogī paramo mataḥ || 32 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

आत्म-औपम्येन (ātma-aupamyena)=आफ्नै तुलनाद्वारा (जसरी मलाई सुख मनपर्छ र दुःख मनपर्दैन, त्यसरी नै अरूलाई पनि हुन्छ भन्ने भावले)•सर्वत्र (sarvatra)=सबै ठाउँमा, सम्पूर्ण प्राणीहरूमा•समम् (samam)=समान भावले•पश्यति (paśyati)=देख्दछ•यः (yaḥ)=जो साधकले•अर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!•सुखम् वा (sukhaṁ vā)=चाहे सुख होस्•यदि वा (yadi vā)=अथवा•दुःखम् (duḥkham)=दुःख नै किन नहोस्•सः (saḥ)=त्यो•योगी (yogī)=योगी•परमः (paramaḥ)=सर्वश्रेष्ठ•मतः (mataḥ)=मानिएको छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे अर्जुन! जसले आफ्नै तुलनाद्वारा सम्पूर्ण प्राणीहरूको सुख र दुःखलाई आफ्नो सुख-दुःख समान देख्दछ (जसरी मलाई चोट लाग्दा दुख्छ अरूलाई पनि त्यस्तै दुख्छ भन्ने समानुभूति राख्छ), त्यो पुरुष सम्पूर्ण योगीहरूमा सर्वश्रेष्ठ मानिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

आत्मौपम्य: समानुभूति (Empathy) को सर्वोच्च धर्म

यो श्लोक संसारका सम्पूर्ण नैतिक दर्शनहरूको मुटु हो। महाभारतमा व्यासजीले धर्मको एक-वाक्यीय परिभाषा दिनुभएको छ: "श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम्। आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत्॥" (धर्मको सम्पूर्ण सार सुन: आफूलाई जे कुरा अप्रिय लाग्छ, त्यो अरू कसैलाई पनि नगर!) कौरवहरूमा यो 'आत्मौपम्य' (समानुभूति) शून्य थियो; उनीहरूले द्रौपदीको आँसु, पाण्डवहरूको पीडा र अरूको दुःखलाई कहिल्यै आफ्नै सम्झेनन्। तर श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ कि सर्वश्रेष्ठ योगी ऊ हो, जसले अरूको दुःख देख्दा आफ्नै मुटु दुखेको महसुस गर्दछ र अरूको खुसीमा रमाउन सक्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

समानुभूतिको शक्ति (Empathy): आफूजस्तै अरूलाई सम्झनु

हाम्रो समाजमा किन यति धेरै क्रूरता, ठगी र शोषण छ? किनभने मानिस आफ्नो खुसी मात्र हेर्छ, अरूको पीडा महसुस गर्दैन: - यदि कसैले तपाईंलाई धोका दियो भने तपाईंलाई कति पीडा हुन्छ? त्यस्तै पीडा तपाईंले अरूलाई धोका दिँदा उसलाई पनि हुन्छ। - यदि तपाईंलाई अपमान सहनुपर्दा कति अपमानित महसुस हुन्छ? त्यस्तै पीडा तपाईंले अरूको अपमान गर्दा उसलाई हुन्छ। जब तपाईं अरूको ठाउँमा आफूलाई राखेर हेर्न (Put yourself in other's shoes) सिक्नुहुन्छ, तब तपाईंको हातबाट कहिल्यै कुनै पाप वा अन्याय हुन सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

अरूको सुख-दुःखलाई आफ्नै सुख-दुःख सम्झनुहोस्। आफूलाई मन नपर्ने व्यवहार कहिल्यै अरू कसैमाथि नगर्नुहोस्।