अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग
ध्यान योग (मन जित्ने कला)
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥ ३४॥
cañcalaṁ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavad dṛḍham |
tasyāhaṁ nigrahaṁ manye vāyor iva su-duṣkaram || 34 ||
पदच्छेद र शब्दार्थ
चञ्चलम् (cañcalam)=अत्यन्त चञ्चल (एक क्षण पनि नअडिने)•हि (hi)=निश्चय नै•मनः (manaḥ)=यो मन•कृष्ण (kṛṣṇa)=हे श्रीकृष्ण!•प्रमाथि (pramāthi)=मन्थन गर्ने वा बुद्धि र शरीरलाई क्षत-विक्षत बनाउने स्वभाव भएको•बलवत् (balavat)=अति बलवान् (प्रचण्ड शक्तिशाली)•दृढम् (dṛḍham)=र अत्यन्त हठी वा जिद्दी•तस्य (tasya)=यस मनको•अहम् (aham)=मैले•निग्रहम् (nigraham)=नियन्त्रण वा वशमा राख्ने कामलाई•मन्ये (manye)=मान्दछु•वायोः इव (vāyoḥ iva)=उर्लँदो प्रचण्ड आँधीबेहरी (हावा) लाई मुठ्ठीमा थुनेजस्तै•सु-दुष्करम् (su-duṣkaram)=अत्यन्तै कठिन वा असम्भवप्रायः।
सरल नेपाली अनुवाद
अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे कृष्ण! यो मन वास्तवमै अत्यन्त चञ्चल छ, बुद्धि र शरीरलाई मन्थन गरेर अशान्त बनाउने (प्रमाथी) स्वभावको छ, असाध्यै बलवान् छ र अत्यन्तै हठी (जिद्दी) छ। त्यसकारण यस मनलाई वशमा राख्नु भनेको तीव्र वेगले चलेको हावा वा आँधीलाई मुठ्ठीमा बाँध्न खोजेजस्तै अत्यन्तै कठिन कार्य हो भनी म मान्दछु।
वायोरिव सुदुष्करम्: हावालाई मुठ्ठीमा कस्नु जत्तिकै कठिन मन
मनको शक्तिशाली आँधी: मानसिक संघर्षको यथार्थ
मन चञ्चल र शक्तिशाली छ भन्ने यथार्थलाई स्वीकार गर्नुहोस्। यससँग लड्नका लागि उचित रणनीति र निरन्तर साधनाको आवश्यकता बुझ्नुहोस्।