Chapter 6 • Verse 35

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्।

अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥ ३५॥

asaṁśayaṁ mahā-bāho mano durnigrahaṁ calam |

abhyāsena tu kaunteya vairāgyeṇa ca gṛhyate || 35 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

असंशयम् (asaṁśayam)=कुनै शङ्का छैन, बिल्कुल सत्य हो•महा-बाहो (mahā-bāho)=हे महाबाहु अर्जुन!•मनः (manaḥ)=यो मन•दुर्निग्रहम् (durnigraham)=वशमा राख्न अत्यन्त कठिन छ•चलम् (calam)=र अत्यन्त चञ्चल पनि छ•अभ्यासेन (abhyāsena)=तर निरन्तरको अभ्यासद्वारा•तु (tu)=तथा•कौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!•वैराग्येण (vairāgyeṇa)=र वैराग्य (आसक्तिहीनता र अनासक्ति) द्वारा•च (ca)=पनि•गृह्यते (gṛhyate)=यसलाई पूर्ण वशमा ल्याउन सकिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे महाबाहु अर्जुन! यसमा कुनै शङ्का छैन कि मन अत्यन्त चञ्चल र यसलाई नियन्त्रण गर्न असाध्यै कठिन छ। तर हे कौन्तेय! निरन्तरको 'अभ्यास' (Practice) र 'वैराग्य' (Dispassion/अनासक्ति) द्वारा यसलाई पूर्ण रूपमा वशमा ल्याउन सकिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

अभ्यास र वैराग्य: मन जित्ने दुई महा-अस्त्रहरू

श्रीकृष्णले अर्जुनको कुरालाई काट्नुभएन; बरु सहानुभूतिपूर्वक सहमति जनाउनुभयो— "असंशयम्! तिमीले ठिक भन्यौ अर्जुन, मन साँच्चै नै दुर्निग्रह र चञ्चल छ।" त्यसपछि भगवान्‌ले सम्पूर्ण योगशास्त्रको सबैभन्दा ठूलो औषधि दिनुभयो: मनलाई जित्ने दुईवटा मात्र अस्त्र छन्: १. अभ्यास (Abhyasa): जति पटक मन भाग्छ, त्यति पटक धैर्यपूर्वक त्यसलाई फर्काउने निरन्तर साधना। २. वैराग्य (Vairagya): संसारका विषयभोगहरू क्षणिक, नश्वर र दुःखदायी हुन् भन्ने बुझेर तिनीहरूप्रतिको लोभ र आकर्षण त्याग्नु। जसरी दुईवटा पखेटा भएपछि चराले आकाशमा उड्न सक्छ, त्यसरी नै अभ्यास र वैराग्यरूपी दुई पखेटाले मनलाई संसारको दलदलबाट मुक्त गराएर परमात्माको आकाशमा पुर्‍याउँछन्।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आधुनिक मनोविज्ञानमा अभ्यास र वैराग्यको प्रयोग (Repetition & Detachment)

मनलाई जित्ने यो अचूक फर्मुला आजको समयमा पनि शतप्रतिशत वैज्ञानिक छ: १. अभ्यास (Habit Formation & Practice): - कुनै पनि नयाँ बानी बसाल्न वा ध्यान सिक्न समय लाग्छ। दैनिक नियमित अभ्यास (Daily Repetition) ले दिमागमा नयाँ 'Neural Pathways' बनाउँछ। २. वैराग्य (Detachment): - यदि तपाईं एकातर्फ ध्यान गर्नुहुन्छ तर अर्कोतर्फ दिनभर अस्वस्थ खाना, नकारात्मक सामाजिक सञ्जाल र कामवासनामा मनलाई भड्काउनुहुन्छ भने मन कहिल्यै शान्त हुँदैन! - वैराग्य भनेको फोहोर कुराहरूलाई 'NO' भन्न सक्ने शक्ति हो। अभ्यासले मनलाई सकारात्मकतातर्फ डोर्‍याउँछ, र वैराग्यले नकारात्मकताको ढोका बन्द गर्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

दैनिक ध्यान र सत्कर्मको निरन्तर अभ्यास (अभ्यास) गर्नुहोस्, र अनावश्यक सांसारिक आकर्षण र व्यर्थका इच्छाबाट मनलाई अलग (वैराग्य) राख्नुहोस्।