अध्याय 6श्लोक 37
Chapter 6 • Verse 37

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

अर्जुन उवाच

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः।

अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥ ३७॥

ayatiḥ śraddhayopeto yogāc calita-mānasaḥ |

aprāpya yoga-saṁsiddhiṁ kāṁ gatiṁ kṛṣṇa gacchati || 37 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अयतिः (ayatiḥ)=प्रयत्न गर्दागर्दै पनि पूर्ण संयम कायम राख्न नसकेको (शिथिल प्रयत्न भएको साधक)श्रद्धया (śraddhayā)=श्रद्धालेउपेतः (upetaḥ)=युक्त भएर पनियोगात् (yogāt)=योगको मार्गबाटचलित-मानसः (calita-mānasaḥ)=अन्तिम समयमा मन विचलित वा भट्किएकोअप्राप्य (aprāpya)=प्राप्त गर्न नसकेरयोग-संसिद्धिम् (yoga-saṁsiddhim)=योगको पूर्ण सिद्धि (मोक्ष वा आत्मसाक्षात्कार) लाईकाम् (kām)=कुनगतिम् (gatim)=गति वा दशालाईकृष्ण (kṛṣṇa)=हे श्रीकृष्ण!गच्छति (gacchati)=प्राप्त गर्दछ?

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे श्रीकृष्ण! जसको मनमा योगप्रति अगाध श्रद्धा थियो, तर जो साधना गर्दागर्दै आफ्नो चञ्चल मनलाई पूर्ण संयममा राख्न नसकेर अन्तिम समयमा योगमार्गबाट विचलित भयो, त्यस्तो व्यक्ति योगको पूर्ण सिद्धि प्राप्त गर्न नसकी मृत्युपछि कुन गति वा अवस्थामा पुग्दछ?

महाभारतको परिस्थिति

योगभ्रष्टको भविष्य: अर्जुनको गम्भीर जिज्ञासा

अर्जुनले यहाँ एक अत्यन्त व्यावहारिक र गहिरो मानवीय डर अघि सारेका छन्: "हे कृष्ण! यदि कुनै व्यक्तिले संसारका सबै मोजमज्जा र सुखभोग त्यागेर ईश्वरको भक्ति र ध्यान सुरु गर्‍यो, तर साधना पूरा नहुँदै उसको मृत्यु भयो वा ऊ बीचमै विचलित भयो भने— उसको के हुन्छ? उसले न त संसारको सुख भोग्न पायो, न त भगवान्‌कै पूर्ण साक्षात्कार गर्न सक्यो! के त्यस्तो साधकको सम्पूर्ण मिहिनेत खेर जान्छ?" यो प्रश्न हरेक आध्यात्मिक साधकको मनमा कहिले न कहिले अवश्य उब्जने गर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आधा बाटोमै रोकिएका प्रयासहरू: के मेहनत व्यर्थ हुन्छ?

हामी प्रायः नयाँ काम वा साधना सुरु गर्दा डराउँछौं: - "यदि मैले यति धेरै त्याग गरेँ तर सफल भइनँ भने मेरो के होला? मेरो समय र मेहनत खेर जाला कि?" - यो डरले गर्दा धेरै मानिसहरू राम्रो बाटोमा हिँड्नै आँट गर्दैनन्। अर्जुनको यो प्रश्नले हामीलाई हाम्रो जीवनका हरेक असल कर्म र प्रयत्नहरूको मूल्य के हुन्छ भन्ने शाश्वत उत्तर खोज्न मद्दत गर्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आध्यात्मिक मार्ग वा कुनै पनि असल काममा लाग्दा असफलताको काल्पनिक डर नराख्नुहोस्। खुला मनले आफ्ना शङ्काहरू गुरुको अगाडि राख्नुहोस्।