अध्याय 6श्लोक 38
Chapter 6 • Verse 38

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

अर्जुन उवाच

कञ्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति।

अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥ ३८॥

kaccin nobhaya-vibhraṣṭaś chinnābhram iva naśyati |

apratiṣṭho mahā-bāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi || 38 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कच्चित् न (kaccit na)=के कतै हुँदैन र?उभय-विभ्रष्टः (ubhaya-vibhraṣṭaḥ)=दुवै मार्गबाट (संसारको भोग र मोक्ष दुवैबाट) भ्रष्ट वा वञ्चित भएकोछिन्न-अभ्रम् इव (chinna-abhram iva)=हावाले टुक्रा-टुक्रा पारेको छिन्नभिन्न बादलको टुक्रा जस्तैनश्यति (naśyati)=नष्ट भएर जान्छअप्रतिष्ठः (apratiṣṭhaḥ)=कुनै सहारा वा आधार नपाएकोमहा-बाहो (mahā-bāho)=हे महाबाहु श्रीकृष्ण!विमूढः (vimūḍhaḥ)=भ्रमित भएको व्यक्तिब्रह्मणः पथि (brahmaṇaḥ pathi)=परब्रह्म प्राप्तिको मार्गमा।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे महाबाहु! परब्रह्म प्राप्तिको मार्गमा भ्रमित भएको र कुनै सहारा नपाएको त्यो साधक दुवैतिरबाट (सांसारिक सुख र आध्यात्मिक मोक्ष दुवैबाट) वञ्चित भएर, आकाशमा हावाले छिन्नभिन्न पारेको बादलको टुक्राझैं कतै सर्वथा नष्ट त हुँदैन?

महाभारतको परिस्थिति

छिन्नाभ्रमिव नश्यति: छिन्नभिन्न बादलको उपमा

अर्जुनले यहाँ प्रकृतिको अत्यन्त मार्मिक दृश्यको उदाहरण दिएका छन्: आकाशमा जब कुनै ठूलो कालो बादलबाट एउटा सानो टुक्रा छुट्टिन्छ, अनि तीव्र हावाको झोक्काले त्यसलाई यताउति उडाइदिन्छ; त्यो न त ठूलो बादलसँग मिलेर पानी बन्न सक्छ, न त आकाशमै रहिरहन सक्छ; त्यो हावामै बिलाएर अस्तित्वविहीन हुन्छ! अर्जुन सोध्छन्: "के योगको मार्गमा लागेर बीचैमा मृत्यु हुने साधकको हालत पनि त्यही छिन्नभिन्न बादलजस्तै (छिन्नाभ्रमिव) हुन्छ? न त उसले संसारको सुख भोग्न पायो, न त भगवान्‌लाई नै भेट्टायो! के उसको सम्पूर्ण जीवन व्यर्थ भयो?"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

त्रिशङ्कु बन्ने डर: न यताको न उताको

हाम्रो समाजमा पनि प्रायः मानिसहरू भन्छन्— "धेरै धर्मकर्म गर्‍यो भने न घरको हुन्छ न घाटको (त्रिशङ्कु)!" - यो डरले गर्दा मानिसहरू आफ्नो आध्यात्मिक उन्नति सुरु गर्न हिचकिचाउँछन्। - उनीहरू सोच्छन् कि यदि मैले इमानदारी र त्यागको बाटो समातेँ तर बीचैमा केही तलमाथि भयो भने म बर्बाद हुनेछु। अर्जुनले हाम्रा सबैभन्दा गहिरा संशयहरूलाई श्रीकृष्णसामु छर्लङ्ग राखेका छन्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना भित्री डर र संशयहरूलाई दबाएर नराख्नुहोस्। आध्यात्मिक जीवनप्रतिका गलत धारणाहरूलाई सत्यको प्रकाशले चिर्नुहोस्।