अध्याय 6श्लोक 42
Chapter 6 • Verse 42

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम्।

एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥ ४२॥

athavā yoginām eva kule bhavati dhīmatām |

etad dhi durlabhataraṁ loke janma yad īdṛśam || 42 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अथवा (athavā)=अथवा (यदि ऊ अझ उच्च कोटिको साधक थियो भने)योगिनाम् (yoginām)=तत्वज्ञानी योगीहरूकोएव (eva)=नैकुले (kule)=कुल वा परिवारमाभवति (bhavati)=जन्म लिन्छधीमताम् (dhīmatām)=बुद्धिमान् र ज्ञानीहरूकोएतत् (etat)=योहि (hi)=निश्चय नैदुर्लभतरम् (durlabhataram)=अत्यन्तै दुर्लभ (धेरै कठिनताले मात्र पाइने)लोके (loke)=यस संसारमाजन्म (janma)=जन्म होयत् ईदृशम् (yad īdṛśam)=जुन यस प्रकारको छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अथवा यदि ऊ अझै उच्च र गम्भीर कोटिको साधक थियो भने, ऊ सिधै तत्वज्ञानी बुद्धिमान् योगीहरूको कुलमा नै जन्म लिन्छ। यस प्रकारको जन्म पाउनु यस संसारमा निश्चय नै अत्यन्त दुर्लभ (दुर्लभतर) मानिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

ज्ञानी योगीको कुलमा जन्म: दुर्लभतर वरदान

श्रीकृष्णले यहाँ उच्च कोटिको योगभ्रष्ट साधकको दोस्रो र अझै श्रेष्ठ गति बताउनुभएको छ: जसको मनमा कुनै सांसारिक भोगको वासना थिएन, केवल साधना परिपक्व नभएर शरीर छुट्यो, ऊ कुनै धनीको घरमा पनि जाँदैन; ऊ सिधै साक्षात् ज्ञानी योगी र सन्तहरूको परिवारमा जन्म लिन्छ! महाभारतमा शुकदेवजी महर्षि व्यासको कुलमा जन्मनु यसको सर्वोच्च उदाहरण हो। जहाँ जन्मिनासाथ वातावरण नै ब्रह्मज्ञान र साधनाको हुन्छ, त्यहाँ बालकले आमाको कोखदेखि नै योगको शिक्षा पाउँछ। संसारमा यस्तो जन्म पाउनु सबैभन्दा ठूलो सौभाग्य हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

बाल्यकालदेखि नै आध्यात्मिक संस्कार: जन्मजात प्रतिभाको रहस्य

हामी कहिलेकाहीँ सानै उमेरका बालबालिकाहरू (Prodigies) देख्छौं— कसैले ५ वर्षमै कठिन मन्त्र कण्ठ गर्छन्, कसैले ध्यानमा मग्न हुन्छन्: - यो कुनै संयोग होइन; यो उनीहरूको पूर्वजन्मको उच्च साधनाको निरन्तरता हो। - जब मानिसले आफ्नो जीवनमा सत्य र ज्ञानको गहिरो साधना गर्छ, तब आगामी जन्ममा उसलाई त्यस्तै ज्ञानी वातावरण उपहारका रूपमा प्राप्त हुन्छ। आध्यात्मिक कमाइ नै एक जन्मबाट अर्को जन्ममा सर्ने एकमात्र अविनाशी सम्पत्ति हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो आत्मिक साधनालाई उच्चतम प्राथमिकता दिनुहोस्। यो नै तपाईंको आत्मासँग आगामी जन्मसम्म जाने एकमात्र अमर सम्पत्ति हो।