अध्याय 6श्लोक 43
Chapter 6 • Verse 43

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्।

यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥ ४३॥

tatra taṁ buddhi-saṁyogaṁ labhate paurva-dehikam |

yatate ca tato bhūyaḥ saṁsiddhau kuru-nandana || 43 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तत्र (tatra)=त्यस नयाँ जन्ममातम् (tam)=त्यसबुद्धि-संयोगम् (buddhi-saṁyogam)=पूर्वजन्ममा आर्जन गरिएको विवेक र बुद्धिसँगको सम्बन्धलाईलभते (labhate)=स्वतः पुनः प्राप्त गर्दछपौर्व-देहिकम् (paurva-dehikam)=अघिल्लो शरीरमा सञ्चित भएको ज्ञानलाईयतते (yatate)=प्रयत्न गर्दछच (ca)=ततः (tataḥ)=त्यसभन्दा अघिभूयः (bhūyaḥ)=अझ धेरै उत्साहका साथसंसिद्धौ (saṁsiddhau)=मोक्षको पूर्ण सिद्धिका लागिकुरु-नन्दन (kuru-nandana)=हे कुरुनन्दन अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कुरुनन्दन! त्यस नयाँ जन्ममा उसले आफ्नो अघिल्लो शरीरमा आर्जन गरेको आध्यात्मिक ज्ञान र बुद्धिको संस्कार स्वतः पुनः प्राप्त गर्दछ; र त्यसपछि ऊ अझ ठूलो उत्साह र लगनशीलताका साथ योगको पूर्ण सिद्धिका लागि अघि बढ्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

पौर्वदेहिक बुद्धिसंयोग: अघिल्लो जन्मको ज्ञानको पुनर्जागरण

श्रीकृष्णले यहाँ पुनर्जन्मको आध्यात्मिक स्मृति (Spiritual Memory) को रहस्य खोल्नुभएको छ: मानिसको शरीर मर्छ, तर उसको आत्मामा अङ्कित भएका ज्ञान र साधनाका संस्कारहरू कहिल्यै मर्दैनन्! जब त्यो साधक नयाँ शरीरमा आउँछ, उसले फेरि शून्यबाट क-ख-ग सुरु गर्नु पर्दैन; जहाँ अघिल्लो जन्ममा साधना रोकिएको थियो, उसले ठ्याक्कै त्यहीँबाट आफ्नो यात्रा सुरु गर्छ (बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम्)। महाभारतमा भरत (जसको नामबाट यो देशको नाम भारत रह्यो) ले तीन जन्मसम्म साधना गरेर अन्ततः जडभरत बनेर पूर्ण मोक्ष प्राप्त गरेका थिए। साधनाको खाता जहाँ रोकिन्छ, अर्को जन्ममा त्यहीँबाट पुनः खुल्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आध्यात्मिक मेमोरी: मेहनत कहिल्यै शून्यमा जाँदैन

तपाईंले आज गरेको साधना, स्वाध्याय, ध्यान र सेवा कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन: - तपाईंको यो जीवनको प्रत्येक सत्कर्म तपाईंको आत्माको चिप (Spiritual Hard Drive) मा सुरक्षित रहन्छ। - अर्को जन्ममा तपाईंले त्यहीँबाट आफ्नो आध्यात्मिक प्रगति अघि बढाउनुहुनेछ। त्यसैले 'म ढिलो भएँ' वा 'मैले पूरा गर्न सकिनँ' भनेर कहिल्यै चिन्ता नगर्नुहोस्; आजैबाट निष्ठापूर्वक आफ्नो यात्रा सुरु गर्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो आत्मिक यात्रामा ढुक्क हुनुहोस्। तपाईंको आजको साधना अर्को जन्ममा पनि तपाईंको मार्गदर्शन बन्नेछ, त्यसैले निरन्तर साधना गर्नुहोस्।