अध्याय 6श्लोक 45
Chapter 6 • Verse 45

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः।

अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥ ४५॥

prayatnād yatamānas tu yogī saṁśuddha-kilbiṣaḥ |

aneka-janma-saṁsiddhas tato yāti parāṁ gatim || 45 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

प्रयत्नात् (prayatnāt)=अत्यन्त दृढ र उत्साहपूर्ण प्रयत्नपूर्वकयतमानः (yatamānaḥ)=निरन्तर साधना गरिरहनेतु (tu)=तरयोगी (yogī)=योगीसंशुद्ध-किल्बिषः (saṁśuddha-kilbiṣaḥ)=जसका सम्पूर्ण पाप र मयलहरू पूर्ण रूपले पखालिइसकेका छन्अनेक-जन्म-संसिद्धः (aneka-janma-saṁsiddhaḥ)=अनेकौं जन्महरूको साधना परिपक्व भई सिद्ध भएको साधकततः (tataḥ)=त्यसपछियाति (yāti)=प्राप्त गर्दछपराम् (parām)=सर्वोच्चगतिम् (gatim)=परम गति (परम मोक्ष) लाई।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर अत्यन्त दृढ प्रयत्नका साथ निरन्तर साधना गर्ने योगी आफ्ना सम्पूर्ण पापहरू पखालेर पवित्र हुन्छ; र अनेकौं जन्महरूको साधना परिपक्व भई पूर्ण सिद्ध भएपछि ऊ अन्ततः सर्वोच्च परम गति (परम मोक्ष) लाई प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

अनेक जन्मको साधना: मोक्षको परिपक्व फल

महाभारतमा धेरै ऋषि-मुनिहरूको इतिहासले देखाउँछ कि आत्मसाक्षात्कार कुनै आकस्मिक चिठ्ठा होइन; यो त अनेक जन्महरूको अटूट साधनाको पाकेको फल हो। भीष्म, द्रोण, विदुर र पाण्डवहरू धेरै जन्मको तपस्याबाट खारिएका आत्माहरू थिए। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही महासत्य सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमीले आज गरेको सानो प्रयास पनि व्यर्थ छैन। जब साधकले दृढ प्रयत्न गर्छ, तब एक पछि अर्को जन्ममा उसका बाँकी रहेका मयलहरू पखालिँदै जान्छन्, र अन्ततः अनेक जन्मको संचित साधनाले उसलाई परम गतिमा पुर्‍याउँछ।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

लामो यात्रामा धैर्य: कुनै पनि प्रयास खेर जाँदैन

जीवनमा कहिलेकाहीँ हामी सोच्छौं— "मैले यति धेरै वर्ष साधना गरेँ, ध्यान गरेँ, तर अझै मलाई किन पूर्ण ज्ञान भएन?" - स्मरण गर्नुहोस्: एउटा ठूलो रुखलाई बञ्चरोले काट्दा सयौं पटक हान्नुपर्छ। अन्तिम प्रहारले रुख ढालेको देखिए पनि अघिल्ला ९९ वटा प्रहारहरू बिना त्यो सम्भव थिएन! - त्यस्तै, आजको तपाईंको ध्यान र सत्कर्मले तपाईंको भित्री विकारको जरा काटिरहेको छ। हरेस नखाई निरन्तर प्रयत्न गर्नुहोस्; परम गति अवश्य प्राप्त हुनेछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आध्यात्मिक प्रगतिमा हतार नगरी निरन्तर दृढ प्रयत्न गरिरहनुहोस्। अनेक जन्महरूको साधनाको फल अन्ततः परम मुक्ति नै हो।