अध्याय 6श्लोक 9
Chapter 6 • Verse 9

अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

ध्यान योग (मन जित्ने कला)

श्रीभगवानुवाच

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु।

साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥ ९॥

suhṛn-mitrāry-udāsīna-madhyastha-dveṣya-bandhuṣu |

sādhuṣv api ca pāpeṣu sama-buddhir viśiṣyate || 9 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सुहृत् (suhṛt)=निस्वार्थ हितैषी (भलाइ चाहने)मित्र (mitra)=मित्र (साथी)अरि (ari)=शत्रुउदासीन (udāsīna)=तटस्थ (कुनै पक्ष नलिने उदासीन)मध्यस्थ (madhyastha)=दुवै पक्षको भलाइ चाहने मध्यस्थद्वेष्य (dveṣya)=घृणा गर्ने दुर्जनबन्धुषु (bandhuṣu)=र नातागोता वा आफ्ना बन्धुहरूमासाधुषु (sādhuṣu)=धर्मात्मा सज्जनहरूमाअपि च (api ca)=तथापापेषु (pāpeṣu)=पापी दुराचारीहरूमा पनिसम-बुद्धिः (sama-buddhiḥ)=समान बुद्धि (समभाव) राख्ने व्यक्तिविशिष्यते (viśiṣyate)=सबैभन्दा श्रेष्ठ मानिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— निस्वार्थ हितैषी, मित्र, शत्रु, तटस्थ, मध्यस्थ, घृणा गर्ने व्यक्ति, आफन्त-बन्धु, धर्मात्मा साधु र महापापीहरू सबैप्रति समान बुद्धि (समदृष्टि र निष्पक्ष भाव) राख्ने साधक सबै मानिसहरूमा अत्यन्त श्रेष्ठ मानिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

नौ प्रकारका मानिसहरूमा समबुद्धि: निष्पक्षताको शिखर

श्रीकृष्णले यहाँ मानव समाजका सबै ९ प्रकारका सम्बन्धहरूलाई समेट्नुभएको छ: १. सुहृत् (निस्वार्थ प्रेमी), २. मित्र (साझेदार साथी), ३. अरि (प्रत्यक्ष शत्रु), ४. उदासीन (बेवास्ता गर्ने), ५. मध्यस्थ (मध्यम मार्गका), ६. द्वेष्य (शत्रुता साध्ने), ७. बन्धु (रगतको नाता), ८. साधु (सज्जन), ९. पापी (दुराचारी)। महाभारतमा श्रीकृष्ण स्वयं यस समबुद्धिका सर्वोच्च मूर्तरूप हुनुहुन्थ्यो: उहाँ पाण्डवहरूका सारथि हुनुहुन्थ्यो, तर दुर्योधनलाई पनि सेना दिएर सहयोग गर्नुभयो; गाँधारीले युद्धपछि श्रीकृष्णलाई श्राप दिँदा उहाँले मुस्कुराएर स्वीकार्नुभयो; अर्जुनलाई श्रीकृष्ण यही शिक्षा दिँदै हुनुहुन्छ— "नातागोता र शत्रुताको संकीर्ण पर्खालबाट बाहिर निस्क, र सबैलाई परमात्माको समान सन्तान सम्झेर निष्पक्ष दृष्टि राख।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सम्बन्धहरूको पूर्वाग्रहबाट मुक्ति: सबैप्रति निष्पक्ष सद्भाव

हाम्रो मन मानिसहरूलाई 'लेबुल' लगाउनमा माहिर छ: - "यो मेरो साथी हो, यसको गल्ती पनि माफ", "यो मेरो शत्रु हो, यसले राम्रो गरे पनि खोट खोज्छु।" - यस्तो पूर्वाग्रही सोचले नै समाजमा गुटबन्दी, पक्षपात, पारिवारिक कलह र अशान्ति जन्माउँछ। जब तपाईं व्यक्तिहरूको बाहिरी आचरणलाई न्यायोचित ढङ्गले मूल्याङ्कन गरे तापनि आफ्नो भित्री हृदयमा कसैप्रति व्यक्तिगत घृणा वा पक्षपात नराखी सबैप्रति समबुद्धि राख्न सक्नुहुन्छ, तब तपाईं संसारकै सबैभन्दा परिपक्व र सम्मानित व्यक्तित्व बन्नुहुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

कसैप्रति व्यक्तिगत राग वा द्वेष नराख्नुहोस्। मित्र, शत्रु वा अपरिचित सबैप्रति आफ्नो बुद्धि र दृष्टिकोणलाई निष्पक्ष र समभावमा राख्नुहोस्।